η απάντηση του Σεφέρη στον Μπέργκμαν

Από το άρθρο του Παντελή Μπουκάλα, στην Καθημερινή της Κυριακής (16/1/2011): Γιατί είναι ασήμαντη η σημερινή Ελλάδα θα δημοσιεύσουμε σήμερα μόνο ό,τι έχει σχέση με το ερώτημα «γιατί είναι τόσο ασήμαντη η συμβολή της Ελλάδας στα πολιτιστικά θέματα;» που έθεσε ο Ίγκμαρ Μπέργκμαν στο Γιώργο Σεφέρη και την ευγενική και «μετρημένη» απάντηση του μεγάλου Έλληνα ποιητή.


Ίγκμαρ Μπέργκμαν (1918-2007)
από το http://www.ingmarbergman.se/

Για να πιάσουμε το νήμα από την αρχή του, πρέπει να επιστρέψουμε στο 1964. Τότε, ο σπουδαίος Σουηδός σκηνοθέτης Ινγκμαρ Μπέργκμαν, με αφορμή την παράσταση της τραγωδίας του Ευριπίδη «Ιππόλυτος» που, με δική του σκηνοθεσία, θα ανέβαζε το Δραματικό Θέατρο της Στοκχόλμης τον Ιανουάριο του 1965, υπέβαλε στον Γιώργο Σεφέρη το ερώτημα που μας απασχολεί, με τη συνοδεία του εξής κειμένου:
«Η σημερινή Ελλάδα δεν κατέχει ηγετική θέση στα πολιτισμικά πράγματα. Η παρακμή ενός πολιτισμού αυτή καθεαυτή δεν είναι κάτι το αξιοσημείωτο. Είναι όμως αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο ελληνικός πολιτισμός εξακολουθεί να επιβιώνει σε κάθε προοδευτική κοινωνία. Τα ιδανικά που χαρακτήριζαν την αρχαία Αθήνα εξακολουθούν να είναι η βάση για ό,τι αποκαλούμε σήμερα δημοκρατία, επιστήμη και τέχνη. Που οφείλεται, κατά τη γνώμη σας, το γεγονός ότι είναι τόσο ασήμαντη η συμβολή της σημερινής Ελλάδας στα πολιτισμικά θέματα;»

«Το ερώτημά σας δεν είναι εύκολο», απαντά ο Σεφέρης, που μόλις ένα χρόνο νωρίτερα είχε τιμηθεί με το Νομπέλ, «γιατί δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Είναι όμοιο με άλλα προβλήματα που κάθε στοχαστικός άνθρωπος πρέπει να έχει θέσει στον εαυτό του: λ.χ. γιατί η Αγγλία γέννησε έναν μονάχα Σαίξπηρ ή γιατί η Ιταλία γέννησε έναν μονάχα Ντάντε;» Η κατ’ ανάγκην «πρόχειρη και βιαστική απάντηση» του Ελληνα ποιητή (που υπάρχει στον τρίτο τόμο των «Δοκιμών» του, εκδ. Ικαρος) «περιορίστηκε σε τρία σημεία»:
«α) Μπορεί ο σύγχρονος κόσμος, εννοώ στο σύνολό του, να έχει ανοίξει στον αστροναύτη τους αστρικούς δρόμους, μπορεί να έχει συσσωρεύσει, σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ένα υπέρογκο -και πιθανότατα επικίνδυνο- όγκο επιστημονικών γνώσεων, αλλά από πολλές πλευρές δεν έφτασε τη στάθμη των αρχαίων. Δεν μπόρεσε να παρουσιάσει έναν Ομηρο ή έναν Αισχύλο, έναν Ηράκλειτο ή έναν Πλάτωνα.
β) Τη σύγχρονη Ελλάδα πρέπει να την κρίνουμε μέσα στις αναλογίες του σύγχρονου κόσμου (ιστορικές, πλουτοπαραγωγικές, πληθυσμικές κ.λπ.) και, για να είμαι πολύ σύντομος, πρέπει να μην ξεχνούμε πως είναι ένας τόπος που δοκιμάστηκε επί τέσσερις αιώνες από τη χειρότερη ξένη σκλαβιά που γνώρισε λαός της γης, και με τις πιο καταστρεπτικές συνέπειες.
γ) Από τον καιρό που ελευθερώθηκε ένα μικρό μέρος της (μόλις το τρίτο του σημερινού εδάφους) με πληθυσμό, στα 1828, 750 χιλιάδες ψυχές, η Ελλάδα είχε να υπομείνει ατέλειωτους πολέμους, χωρίς να λησμονήσω τον τελευταίο».
Στην τελευταία παράγραφο της σύντομης, πάντως περιεκτικής απάντησης του Σεφέρη δεν θα μπορούσε να λείπει ένας τόνος ευγενικής ειρωνείας:
«Και τώρα συλλογίζομαι τη Σουηδία που από τα 1813 χαίρεται χωρίς διακοπή τα αγαθά της ειρήνης. Και συλλογίζομαι ακόμη τον Αγγλο ιστορικό που παρατήρησε ότι οι ιστορικοί που έζησαν σε καιρούς ευημερίας και ειρήνης δεν είναι συνήθως επιτυχείς όταν κρίνουν περιόδους πολέμων και δυστυχίας». Σε λιγότερο διπλωματική γλώσσα, θα μπορούσε να θυμίσει κανείς εδώ το παροιμιώδες «απ’ έξω απ’ το χορό, πολλά τραγούδια ξέρεις», με την έννοια ότι, αν ζεις σε χώρα ομαλής διαδρομής, δυσκολεύεσαι να αξιολογήσεις την πορεία τόπων που η ιστορία δεν τους αφήνει να ειρηνεύσουν. Στα χρόνια, λ.χ., που ακολούθησαν τον διάλογο Μπέργκμαν – Σεφέρη, για μεν τη Σουηδία είχαν γραφτεί οι ίδιοι χοροί «ειρήνης και ευημερίας», για δε την Ελλάδα, μια επτάχρονη δικτατορία που την πήγε δεκαετίες πίσω.

απόσπασμα από τη στήλη του ΠΑΝΤΕΛΗ ΜΠΟΥΚΑΛΑ
στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 16/1/2011 

Την επόμενη Κυριακή (23/1/2011) ο Π. Μπουκάλας με το άρθρο του: Εστάθη εν ζυγώ και ευρέθη υστερούσα συνέχισε το σχολιασμό και του ερωτήματος και της απάντησης:

Αλλοτε πάλι οδηγούμαστε σε δογματικά συμπεράσματα, όπως ο Ινγκμαρ Μπέργκμαν, που, όπως είδαμε την περασμένη Κυριακή, υπέβαλε τηλεγραφικά στον Γιώργο Σεφέρη, το 1964, το ερώτημα-βεβαιότητα «Γιατί είναι ασήμαντη η σημερινή Ελλάδα», για να λάβει μια μετρημένη και διπλωματικά ειρωνική απάντηση. Την εποχή εκείνη, θυμίζω, εκτός από τον Σεφέρη δρούσαν ο Ελύτης, ο Ρίτσος, ο Αναγνωστάκης, ο Σαχτούρης, ο Θεοδωράκης, ο Ιάνης Ξενάκης, ο Τσιτσάνης, ο Μάνος Χατζιδάκις αλλά κι ο Μανόλης Χατζηδάκης, ο Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ο Τσαρούχης, ο Σβορώνος, ο Καστοριάδης, ο Κώστας Αξελός και ο Κώστας Παπαϊωάννου, ο Μινωτής, η Παξινού, ο Κουν κι όσοι άλλοι έρχονται στο νου όταν μας παίρνει η νοσταλγία κι αρχίζουμε το παραπονιάρικο «τότε που υπήρχαμε…». Τότε που, ωστόσο, για τους ξένους, και τους πιο ευαίσθητους, ήμασταν «ασήμαντοι πολιτισμικά». Και το ’60, υποτίθεται πως η Ελλάδα πως «εστάθη εν ζυγώ και ευρέθη υστερούσα», για να θυμηθούμε τη Βίβλο.

απόσπασμα από τη στήλη του ΠΑΝΤΕΛΗ ΜΠΟΥΚΑΛΑ
στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 23/1/2011

 

4 Σχόλια to “η απάντηση του Σεφέρη στον Μπέργκμαν”

  1. Κων/νος Says:

    Αρκετά ρηχή η απορία του Μπέργκμαν. Ακόμα κι αυτοί που αναφέρονται στο άρθρο είναι μόλις ένα πολύ μικρό κλάσμα: Ελία Καζάν, Κώστας Γαβράς, Μ.Κακογιάννης, Θ.Αγγελόπουλος, Μελίνα Μερκούρη, Ειρήνη Παπά, Δημήτρης Μητρόπουλος, Μαρία Κάλλας, Νανά Μούσχουρη, Β.Παπαθανασίου, Νίκος Καζαντζάκης, Κ.Καβάφης – και πάλι απλώς συμπληρώνω άλλο ένα μικρό κλάσμα.

    Ακόμα κι εμείς οι ίδιοι δεν νομίζω να έχουμε συνειδητοποιήσει ότι τον προηγούμενο αιώνα και ιδίως τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες σημειώθηκε μια πολιτισμική έκρηξη σε αυτήν τη χώρα. Πάρε π.χ. κάποιους από τους θεωρητικά «ελάσσονες» συνθέτες της περιόδου (π.χ. Κουγιουμτζής, Μούτσης, Σπανός) – μόλις τώρα συνειδητοποιούμε πόσο σπουδαίοι και μεγάλοι υπήρξαν κι αυτοί, απλά συνέπεσαν και βρέθηκαν στη σκιά τιτάνων. Ποια άλλη αναλόγου μεγέθους χώρα μπορεί να μπει σε μια τετοια σύγκριση; Μήπως … η Σουηδία;

    Όχι και «υστερεί στα πολιτισμικά θέματα» λοιπόν. Αν κάπου ΔΕΝ υστερεί αυτή η χώρα είναι στα πολιτισμικά θέματα, έστω κι αν υστερεί σχεδόν σε όλα τα υπόλοιπα, κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά κλπ.

  2. Θωμάς Says:

    Κωνσταντίνε, και μένα η λέξη «ρηχή» μου ήρθε στο μυαλό. Ρηχή και απόλυτη. Γενικώς εκνευρίζομαι με τα ερωτήματα που είναι ταυτόχρονα και απόψεις και μάλιστα χωρίς καμία τεκμηρίωση. Και φυσικά η απάντηση του Σεφέρη ήταν ήπια και χαμηλών τόνων, όπως άλλωστε ήταν ολόκληρο το έργο του.
    Δημιουργείται όμως ένα άλλο ερώτημα. 18 ονόματα απαρίθμησε ο Μπουκάλας, 15 ονόματα προσέθεσες εσύ, χωρίς καμία δυσκολία. Πόσα ονόματα ανθρώπων -του ίδιου βεληνεκούς- που παράγουν πολιτισμό σήμερα, μπορούμε άραγε να απαριθμήσουμε εν έτει 2011; Φοβάμαι πως είναι πολύ λιγότερα.

  3. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Says:

    ΣΥΓΚΡΙΝΟΥMΕ ΤΗ ΒΑΡΒΑΡΟΓΡΑΙΚΙΑ MΕ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ;ΤΕΛΟΣΠΑΝΤΩΝ.ΚΡΕΙΤΤΟΝ ΣΙΩΠΑΝ.Ο ΠΟΛΙΤΙΣMΟΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΑΔΑ ΤΕΛΕΙΩΣΕ MΕ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ ΤΡΙΑΝΤΑ.

  4. Θωμάς Says:

    Η γενιά του 30 έφερε την πολιτιστική έκρηξη της δεκαετίας του 60. Μετά το χάος, άρα θα συμφωνήσω μαζί σας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: