στην κόλαση ήρθατε…

Κάθε φορά που μιλάω στους μαθητές μου για την ελληνική επανάσταση του 1821 ή διδάσκω Ιστορία στην Στ΄ Δημοτικού, η ίδια απορία βγαίνει από τα χείλη τους ξανά και ξανά: «Γιατί,  κύριε, δεν έγινε επανάσταση και στη Θεσσαλονίκη; Πώς και δεν ξεσηκώθηκε η Μακεδονία;»
Στην αρχή μου προκαλούσε αμηχανία αυτή η ερώτηση, τώρα την έχω συνηθίσει. Στην απάντησή μου εξηγώ στα παιδιά πως η Θεσσαλονίκη ήταν από τις πιο σημαντικές πόλεις της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, πως βρισκόταν κοντά στην πρωτεύουσα Κωνσταντινούπολη, και πως η διαμόρφωση του εδάφους της Θράκης και της Μακεδονίας έκανε εύκολη την πρόσβαση του τακτικού τουρκικού στρατού, όμως η ουσία είναι πως η Θεσσαλονίκη είναι απούσα από το βιβλίο Ιστορίας της Στ΄ Δημοτικού, μέχρι τα κεφάλαια για τον Μακεδονικό Αγώνα και την απελευθέρωση της Μακεδονίας.
Σταματάω εδώ την γκρίνια γιατί υπάρχει αντίλογος που είναι οι συχνές προτροπές του υπουργείου Παιδείας για διδασκαλία τοπικής ιστορίας και συνεχίζω με τη συγκίνηση που αισθάνθηκα διαβάζοντας το βιβλίο του Mark Mazower «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, Η ΠΟΛΗ ΤΩΝ ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΩΝ», στο οποίο υπάρχει μια συγκλονιστική περιγραφή των σφαγών που συνέβησαν στη Θεσσαλονίκη μόλις μαθεύτηκε το νέο  για την επανάσταση στη Νότια Ελλάδα. Οι σφαγές, ακόμα και έγκυων γυναικών, οι απαγχονισμοί και τα βασανιστήρια ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο, ενώ από αυτούς που σώθηκαν, αρκετοί
στάλθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Κωνσταντινούπολης, της Τρίπολης και της Βεγγάζης.
Όσοι διάβασαν την «Αηδονόπιτα» του Ισίδωρου Ζουργού ίσως θυμούνται τη φράση «Στην κόλαση ήρθατε» που ακούνε οι ήρωες του βιβλίου περνώντας τα τείχη της Θεσσαλονίκης τον Ιούνιο του 1821. Κι αυτό γιατί τα πτώματα των κρεμασμένων κρέμονταν ακόμα από τα δέντρα κι η μυρωδιά της σήψης βρισκόταν παντού στην ελληνική συνοικία. 
Ανάμεσα στα χιλιάδες θύματα εκείνης της περιόδου ήταν και ο πρόκριτος
Χρήστος Μενεξές¹. Υπενθύμιση του μαρτυρίου του αποτελεί σήμερα η οδός Μενεξέ, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης.
Επιστρέφοντας στο βιβλίο του Mazower να τονίσουμε πως αναφέρεται στην ιστορία της Θεσσαλονίκης μέσα από ιστορίες ανθρώπων. Και η ιστορία που επιλέξαμε από το βιβλίο είναι ιστορία ενός Τούρκου, που κλονισμένος από όσα είχε δει, έγραψε ένα υπόμνημα προς το σουλτάνο, στο οποίο περιγράφει τους απαγχονισμούς και τα μαρτύρια των Ελλήνων κατοίκων της Θεσσαλονίκης. Το υπόμνημα αυτό καταχωνιάστηκε στα αρχεία του Τοπ Καπί, για να το ανακαλύψει ένας Έλληνας μελετητής, ο Α. Παπάζογλου, το 1940!


Ο Λευκός Πύργος υπήρξε οθωμανική φυλακή για τουλάχιστον 4 αιώνες. Εδώ σε ζωγραφική αναπάρασταση των αρχών του 19ου αιώνα, όπου φαίνεται και το προτείχισμα που τον περιέβαλε μέχρι και το 1911.
(από τη Βικιπαίδεια)

Ο Χαϊρουλάχ ιμπν Σινασί Μεχμέτ Αγάς, μουλάς της πόλης το 1820, κατηγορήθηκε για φιλελληνικές τάσεις και όταν ξέσπασε η Επανάσταση φυλακίστηκε για λίγο καιρό στο Λευκό Πύργο. Αργότερα, κλονισμένος από τα όσα είδε, έγραψε ένα υπόμνημα προς το Σουλτάνο, στο οποίο περιέγραφε τι συνέβη στη Θεσσαλονίκη το 1821:

Οι συγκρατούμενοί του ήταν Χριστιανοί που το μοναδικό τους έγκλημα ήταν πως δεν είχαν χαιρετίσει τον Γιουσούφ Μπέη στο δρόμο ή ότι συναντιόνταν στη μητρόπολη και συζητούσαν για το Πατριαρχείο, ή απλώς ότι ήταν εξέχοντες πρόκριτοι της κοινότητας. Πολλοί υπέφεραν από πείνα και δίψα. Έναν απεσταλμένο των επαναστατών ονόματι Αριστείδη Παππά τον έφεραν μέσα, τον έδειραν άσχημα κα μετά τον παρέδωσαν στον γενιτσαρί αγά για εκτέλεση. «Προτού φύγει», γράφει ο Χαϊρουλάχ, «συγχώρεσέ με γι’ αυτό, Μεγαλειότατε, τον αγκάλιασα και τον φίλησα, γιατί στ’ αλήθεια ήταν ένας αξιότιμος άνθρωπος και, αν είχε κάτι να του ψέξεις, ήταν αποτέλεσμα της καλής του καρδιάς».
Λίγες μέρες αργότερα έφεραν έναν άλλον Έλληνα, τον Νικόλα Εφέντη. Αυτός είχε συγκλονιστικά νέα: ο Μοριάς είχε ξεσηκωθεί και οι κατάσκοποι έλεγαν πως οι Έλληνες εντός και εκτός Θεσσαλονίκης σχεδίαζαν να κάνουν το ίδιο. Ο Γιουσούφ Μπέης είχε απαιτήσει ομήρους, και περισσότεροι από τετρακόσιοι Χριστιανοί –από τους οποίους οι εκατό ήταν Αγιορείτες μοναχοί- κρατούνταν στο παλάτι του. Όλους, φυσικά, τους έδερναν και τους κακομεταχειρίζονταν – ορισμένους μάλιστα τους σκότωναν.
Λίγο μετά ήρθε διαταγή από την Πύλη να αφεθεί ελεύθερος ο Χαϊρουλάχ. Ο Γιουσούφ Μπέης άλλαξε τώρα τελείως στάση κι έγινε η προσωποποίηση της γλυκύτητας· παρ’ όλα αυτά, δεν τον άφησε να φύγει αμέσως από την πόλη: η ύπαιθρος δεν ήταν ασφαλής και οι χωριάτες ήταν έτοιμοι να ξεσηκωθούν. Ο Χαϊρουλάχ έμαθε με φρίκη ότι ο Γιουσούφ Μπέης σκόπευε να θανατώσει τους ομήρους, και δεν κατάφερε να τον μεταπείσει:
«Το ίδιο βράδυ οι μισοί όμηροι σφάχτηκαν μπροστά στα μάτια του άξεστου μουτεσελίμη. Κλείστηκα στην κάμαρή μου και προσευχήθηκα για την ασφάλεια των ψυχών τους.
Κι από κείνη τη νύχτα άρχισε το κακό. Η Θεσσαλονίκη, η όμορφη αυτή πόλη, που λάμπει σαν το σμαράγδι πάνω στο τιμημένο Σου στέμμα, μετατράπηκε σ’ ένα απέραντο σφαγείο». Ο Γιουσούφ Μπέης πρόσταξε τους άντρες του να σκοτώνουν όποιο Χριστιανό έβρισκαν στο δρόμο, και για μερόνυχτα ο αέρας ήταν γεμάτος «φωνές, θρήνους, στριγκλιές». Είχανε τρελαθεί όλοι· σκότωναν ως και τα παιδιά και τις έγκυες γυναίκες. «Τι δεν είδανε τα μάτια μου, Παντοδύναμε Σάχη των Σάχηδων;» Ο ίδιος ο μητροπολίτης ρίχτηκε στα σίδερα μαζί με άλλους κορυφαίους προκρίτους· τους βασάνισαν και τους εκτέλεσαν στην πλατεία του αλευροπάζαρου. Κάποιους τους κρέμασαν από τα πλατάνια γύρω από τη Ροτόντα. Άλλους τους σκότωσαν στη μητρόπολη, όπου είχαν καταφύγει, και τα κεφάλια τους τα μάζεψαν να τα πάνε δώρο στον Γιουσούφ Μπέη. Μονάχα ο δερβίσικος τεκές -που οι μύστες του διατηρούσαν ανέκαθεν στενούς δεσμούς με τους Έλληνες μοναχούς- πρόσφερε άσυλο στους Χριστιανούς. «Αυτά τα πράγματα και άλλα πολλά, που δεν μπορώ να τα περιγράψω γιατί και μόνο η θύμησή τους μου φέρνει ανατριχίλα, συνέβησαν στην πόλη της Θεσσαλονίκης το Μάιο του 1821».

MARK MAZOWER «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΠΟΛΗ ΤΩΝ ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΩΝ»
μετάφραση Κ. ΚΟΥΡΕΜΕΝΟΣ Εκδόσεις ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ

¹Με τον αδικοχαμένο πρόκριτο μας συνδέει, συμπτωματικά, το ίδιο επίθετο. Δυστυχώς δεν μπορώ να καυχηθώ πως ήταν πρόγονός μου…

 

9 Σχόλια to “στην κόλαση ήρθατε…”

  1. GB Says:

    Eάν η απάντηση είναι πως η επανάσταση ξέσπασε στη Πελοπόνησο επειδή είναι Μεσογειακό προπύργιο ενώ η Θεσσαλονίκη μάλλον βαλκανικό επίνειο στη Μεσόγειο, περιτεύει το υπόλοιπο ως εκτός θέματος

  2. Θωμάς Says:

    Γιώργο, μου θύμισες τη φράση «βαλκανικό επίνειο» που την ακούω από τότε που ήμουνα παιδί, όπως και τη λέξη «συμπρωτεύουσα».

  3. newagemama Says:

    Νιώθω απέραντη θλίψη για όλον αυτό τον πόνο. Γι΄ αυτό δεν πιστεύω στα περί «καλής γειτονίας» δυστυχώς. «Καλή γειτονία» απλώς σημαίνει ότι δεν χύνεται αίμα αθώων, μέχρι εκεί. Ολη αυτή η βία και ο πόνος έχουν περάσει για τα καλά στο DNA και θέλει γενιές και γενιές για να θεραπευθεί…

    Συγκλονιστική η ματιά ενός Τούρκου στα γεγονότα που περιγράφεις. Κι ούτε ήξερα μέχρι τώρα για τα γεγονότα αυτά

  4. Θωμάς Says:

    Newagemama, σ’ ευχαριστώ για το σχόλιο σου γιατί μου δίνεις την ευκαιρία να γράψω κάποιες σκέψεις μου για αυτό το θέμα έστω κι αν είναι να διαφωνήσω μαζί σου.
    Γνώμη μου είναι πως τίποτα δε γράφεται στο DNA και όλα ξεχνιούνται με τον καιρό, εφόσον υπάρχει κοινή βούληση των λαών.
    Ζω σε μια περιοχή της Ελλάδας όπου η σημερινή γενιά των 40+, όσο κι αν φαίνεται απίστευτο στους υπόλοιπους Έλληνες –εκτός βέβαια των προσφύγων-, είχε παππούδες και γιαγιάδες που έζησαν την Τουρκοκρατία! Και η γιαγιά μου θυμόταν και μας έλεγε πως στις Σέρρες στην περιφορά του Επιταφίου, προηγείτο τουρκικό στρατιωτικό άγημα, που απέδιδε τιμές στον Επιτάφιο.
    Θέλω να πω πως άλλη ήταν η Οθωμανική αυτοκρατορία το 1821, άλλη ήταν το 1912, ενώ άλλη πάλι συμπεριφορά έδειξαν οι Νεότουρκοι το 1922 ή το επίσημο τουρκικό κράτος το 1974.
    Φυσικά τίποτα δεν πρέπει να αποκρύπτεται, πιστεύω πως δεν πρέπει στο όνομα της «καλής γειτονίας» να κρύβουμε από τους μαθητές μας τις σε διάφορες τουρκικές θηριωδίες, αλλά διάβασε και την περσινή μου ανάρτηση
    «Δημήτριος Υψηλάντης: νομίζων εαυτόν αρχηγόν» για να καταλάβεις τι εννοώ:
    https://logomnimon.wordpress.com/2010/03/26/%ce%b4%ce%b7%ce%bc%ce%ae%cf%84%cf%81%ce%b9%ce%bf%cf%82-%cf%85%cf%88%ce%b7%ce%bb%ce%ac%ce%bd%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%bd%ce%bf%ce%bc%ce%af%ce%b6%cf%89%ce%bd-%ce%b5%ce%b1%cf%85%cf%84%cf%8c%ce%bd-%ce%b1/

  5. Τελευταίος Says:

    Όταν καταπιάνομαι με θέματα όπως αυτά που περιγράφεις νιώθω ένα κόμπο στο στομάχι. Η καταπάτηση των δικαιωμάτων των ανθρώπων, οι εκτελέσεις και οι σκοτωμοί με αηδιάζουν από όποιον κι αν γίνονται.

    Σημειώνω, ότι δεν έχω διαβάσει την “Αηδονόπιτα” του Ισίδωρου Ζουργού, αλλά έχω διαβάσει «Τη σκιά της Πεταλούδας», το οποίο είναι καταπληκτικό και το συνιστώ ανεπιφύλακτα. Δε θεωρώ σκόπιμο να περιγράψω το θέμα του γιατί ξεφεύγω από τη θεματολογία της ανάρτησής σου, αλλά βρίσκεται πολύ κοντά της…

    Την καλημέρα μου.

  6. Θωμάς Says:

    Κώστα, νιώθω κι εγώ τον ίδιο κόμπο στο στομάχι, γι’ αυτό προσπαθώ να μην παραφορτώνω την ιστοσελίδα με πολλές τέτοιες αναρτήσεις.
    Χαίρομαι που έχεις διαβάσει τη Σκιά της πεταλούδας, γιατί ο Ισίδωρος Ζουργός, εκτός από συνάδελφος, είναι και φίλος. Η Αηδονόπιτα είναι εξαιρετικό βιβλίο όπως βέβαια και η Σκιά της πεταλούδας.
    Και να δώσω και μια είδηση: Πολύ σύντομα, ίσως μέχρι το Πάσχα, πρόκειται να κυκλοφορήσει το καινούριο βιβλίο του Ζουργού.

    • Τελευταίος Says:

      Φίλε μου Θωμά, αν ο κύριος Ζουργός είναι φίλος σου, να του μεταβιβάσεις τα συγχαρητήριά μου για το εξαιρετικό βιβλίο του, το οποίο με κράτησε ξάγρυπνο πολλά βράδια. Μέσα από την καρδιά μου να του πεις ένα μεγάλο μπράβο. Βιβλία σαν και το δικό του, με τέτοια εξαιρετική γραφή σπανίζουν. Μπράβο και πάλι μπράβο.

      • Θωμάς Says:

        Πού να διαβάσεις και την Αηδονόπιτα!
        Κώστα, σ’ ευχαριστώ που μου έδωσες αφορμή για να τον πάρω τηλέφωνο…

  7. Τελευταίος Says:

    Θωμά, θα το προσθέσω κι αυτό στη συλλογή μου. Αλλά δεν ξέρω πότε θα καταφέρω να το διαβάσω. Είναι τόσα πολλά που προηγούνται, και διαρκώς παίρνω κι άλλα…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: