η Λωξάντρα και η μαγειρική (ε)

Επιστρέφουμε στην επικαιρότητα. Όχι στην επικαιρότητα που έχει να κάνει με το μνημόνιο, τη φοβερή δολοφονία στο κέντρο της Αθήνας ή τη σύλληψη του Στρος Καν, αλλά σε μια άλλη επικαιρότητα, αυτή που θέλει να μας υπενθυμίζει πως είμαστε ακόμη άνθρωποι κι έχουμε ανάγκη να διαβάζουμε καλά βιβλία, να ακούμε καλό ραδιόφωνο ή να βλέπουμε καλό θέατρο, όπως τη θεατρική παράσταση «Λωξάντρα» που, από ό,τι μαθαίνω, είχε μεγάλη επιτυχία και στην Αθήνα.
Η σημερινή ανάρτηση περιέχει δύο νέα κείμενα που πλαισιώνουν όσα είχαν αναρτηθεί παλαιότερα.

 .

Βάλε μπόλικο κρεμμύδι στο γιαλαντζί ντολμά για να κάνεις το ντολμά νόστιμο, όμως ρίξε μέσα και δυόσμο για να τον κάνεις χωνευτικό.

ΜΑΡΙΑ ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ “ΛΩΞΑΝΤΡΑ” Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ

 
Η Μαρία Ιορδανίδου (1897-1989) ήταν 66 χρονών όταν έγραψε το πρώτο της βιβλίο, τη Λωξάντρα. Στη συνέχεια έγραψε τρία ακόμη βιβλία.

“Δημήτρη, τα πούλησα όλα!”

Ο Δημήτρης Φωτιάδης περιγράφει πως ξεκίνησε να γράφει η Μαρία Ιορδανίδου:

 Συχνά μας έλεγε ιστορίες της Πόλης σκιαγραφώντας τη γιαγιά της, τη Λωξάντρα.
-Μαρίκα, δεν κάθεσαι να τα γράψεις όλ’ αυτά που μας ανιστοράς, της έλεγα.
-Λωλάθηκες! μου αποκρινόταν. Εγώ το μόνο που έμαθα να κάνω είναι να γράφω αιτήσεις.
-Γράψε τα όπως τα λες, κι αυτό φτάνει.
Η Μαρίκα τίποτα. Αμετάπειστη! Μια μέρα με παίρνει στο τηλέφωνο.
-Δημήτρη, έγραψα τη Λωξάντρα.
-Τι;
-Να, τα όσα σου ανιστορούσα για την Πόλη.
-Μπράβο, Μαρίκα.
Τι μπράβο κάθεσαι και μου λες. Κανείς εκδότης δεν το βγάζει.
-Να το τυπώσεις μόνη σου.
-Και πού θα βρεθούν τα λεφτά;
-Να δανειστείς.
Έπειτα από κάμποσο καιρό έρχεται η Μαρίκα μ’ ένα βιβλίο στο χέρι. Ήταν η Λωξάντρα. Το διάβασα και συναρπάστηκα. Η αφήγησή της ή, πιο σωστά, ο τρόπος που ζωντάνευε τα περασμένα, ξεπέρασε κάθε προσδοκία μου.
Ύστερα από δυο μήνες, η Μαρίκα μου τηλεφωνά.
-Πούλησα 200 βιβλία. Έβγαλα τα μισά μου έξοδα.
-Θα τα πουλήσεις όλα, Μαρίκα.
-Από το στόμα σου και στου Θεού τ’ αυτί.
Πέρασαν ακόμη λίγοι μήνες και με παίρνει στο τηλέφωνο.
-Δημήτρη, τα πούλησα όλα!

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ “ΕΝΘΥΜΗΜΑΤΑ” Εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ

Το λάδι μην το λυπάσαι στο λαδερό γιατί η λαϊκή παροιμία λέει: «Φάε λάδι κι έλα βράδυ». Κάθε λαχανικό στην εποχή του είναι και πιο ωραίο και πιο φτηνό, τι να την κάνεις την κονσέρβα;

ΜΑΡΙΑ ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ “ΛΩΞΑΝΤΡΑ” Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ

 
Η Μπέτυ Βαλάση ως Λωξάντρα στην ομώνυμη τηλεοπτική σειρά της ΕΡΤ  (1980)
η φωτογραφία είναι από τη Βικιπαίδεια

Τη γλεντά τη ζωή της η Λωξάντρα μέσα σ’ αυτή την κουζίνα. Μαγειρεύει για να τέρπει και να τέρπεται. Και όλη την ώρα δοκιμάζει το φαϊ στ’ αλάτι του. Τρώει εκείνη, δίνει και στον Ταρνανά.
-Διες και συ, πώς σε φαίνεται στ’ αλάτι του;
-Μμμμ… δυσκολεύεται να απαντήσει ο Ταρνανάς, πρέπει να ξαναδοκιμάσει.
Η Σουλτάνα, η υπηρέτρια, πατάει τις φωνές:
-Καλέ κυρία, αύριο θα μεταλάβετε, κοτόπουλο τρώτε;
-Ποιος έφαε, μωρή, κοτόπουλο;
Το φαΐ δοκίμασε η γυναίκα στ’ αλάτι του.

ΜΑΡΙΑ ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ “ΛΩΞΑΝΤΡΑ” Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ

“Οι σχέσεις Ρωμιών και Τούρκων στην Πόλη”

Με την άνω τάξη -των Τούρκων- κανένα πάρε δώσε. Ποτέ Ρωμιός δεν πατούσε το πόδι του σε τούρκικο σπίτι, ποτέ Τούρκος δεν έμπαινε στο δικό μας. Ούτε αυτοί οι πλανόδιοι… Δεν έμπαιναν μές στο σπίτι, ποτέ. Στο κατώφλι ήταν οι αγάπες όλες. Η γιαγιά μου έψηνε το πρωί καφεδάκι, κάθονταν στο κατώφλι της. Και κάθονταν κι ο μπεχτσής, ο νυχτοφύλακας.
-Έλα δω, μπρε Αχμέτ, τα ‘μαθες τα νέα; (ο μπεχτσής καταλάβαινε ελληνικά κι η γιαγιά μου καταλάβαινε τούρκικα) Σφαή πάλι… Σφαή πάλι στα Άδανα, κακό χρόνο να ‘χουνε τα βρωμόσκυλα…
-Βαχ, βαχ, έλεγε αυτός.
Τώρα ποιοι είναι τα βρωμόσκυλα δεν ήξερε.
-Πάλι σφάξαν, σηκώθηκαν και σφάξαν.
Ποιοι ήταν αυτοί;
Για τους Ρωμιούς της Πόλης οι Τούρκοι ήτανε ένα πράγμα ακαθόριστο… ένα πράγμα σα να λέμε… χολέρα, πλημμύρα, σεισμός… ένα τέτοιο πράγμα, οι Τούρκοι γενικά. Αλλά ειδικά ο Μεχμέτ, ο Αλής, ο Χασάν που ήταν δίπλα τους, τι σχέση είχαν με αυτά τα πράματα, αυτοί ήταν αγαπημένοι μεταξύ τους. Κατάλαβες πώς ήταν οι σχέσεις;

από αφήγηση της Μαρίας Ιορδανίδου στην εκπομπή της ΕΡΤ «ΜΟΝΟΓΡΑΜΜΑ»

-Ωχ! Δόξα σοι ο Θεός! Σήμερα τι να ψήσω!
Δηλαδή τι να πρωτοψήσει ήθελε να πει. Να πάρει μεγάλα μύδια να τα κάνει τσακιστά, ή να πάρει μικρότερα για να τα κάνει αχνιστά ή πλακί ή τηγανητά με σκορδαλιά ή καλύτερα να τα κάνει με το ρύζι – σαλμαδάκι…

ΜΑΡΙΑ ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ “ΛΩΞΑΝΤΡΑ” Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ

  Ο Αλμπέρτο Εσκενάζι έπαιζε στη Λωξάντρα το ρόλο του Γιωργάκη

Να φας μύδια τσακιστά απ’ της Λωξάντρας το χέρι και να πεθάνεις. Να φας χουνκιάρ – μπεγιεντί και γιαουρτλού κεμπάμπ, και κρεατερά ντολμαδάκια τυλιγμένα όχι σε κληματόφυλλα, που το χειμώνα δεν υπάρχουνε, αλλά σε φύλλα πουράντζας, που λιώνει στο στόμα (είναι και εφιδρωτικά και διουρητικά). Να φας χτένια ψημένα μέσα στο καύκαλό τους πάνω σε χόβολη και να πεθάνεις. Να πεθάνεις και να ξαναζωντανέψεις για να ξαναφάς.

ΜΑΡΙΑ ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ “ΛΩΞΑΝΤΡΑ” Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ

“Δεν έπαιρνε κόλλυβο μαζί της”

Η Λωξάντρα όταν πήγαινε στο νεκροταφείο και ήθελε να επικοινωνήσει, να μνημονεύσει τους νεκρούς της δεν έπαιρνε κόλλυβο μαζί της. Έπαιρνε το καλαθάκι της με το κολατσό της. Και το κολατσό συνήθως ήταν πράματα που αγαπούσαν οι νεκροί της. Η γιαγιά της έφτιαχνε ωραίους γιαλαντζί ντολμάδες. Έπαιρνε λίγους γιαλαντζί ντολμάδες. Η μάνα της αγαπούσε τις τσακιστές ελιές. Ο αδελφός της τον παστουρμά. Τα ‘παιρνε αυτά, πήγαινε, κάθονταν στον τάφο τους, έτρωγε σιγά σιγά και τους μνημόνευε. «Θεός σχωρέσ’ την ψυχή σου, μανούλα μου», έλεγε «που αγαπούσες  τις τσακιστές ελιές».
Ένα είδος περίεργο, ένα μνημόσυνο που θα έκανε μια γυναίκα στην εποχή του Περικλή, αρχαϊκού, παγανιστικού, ένα τέτοιο περίεργο πράγμα

από αφήγηση της Μαρίας Ιορδανίδου στην εκπομπή της ΕΡΤ «ΜΟΝΟΓΡΑΜΜΑ»

“Η Λωξάντρα στο νεκροταφείο”

Ανοίγει η Λωξάντρα το καλαθάκι της και βγάζει ένα γιαλαντζί – ντολμά. Κοιτάζει ένα γύρο… Μια γυναίκα είναι γονατισμένη στο παραπέρα μνήμα και ανάβει κερί. Δυο άλλες παραπέρα κλαίνε, δεν την κοιτάζουνε. Χώνει μάνι – μάνι στο στόμα της το ντολμά. Σε λίγο σκύβει και μπουκώνει στο στόμα της άλλους δυο ντολμάδες, και ένα κομμάτι ψωμί, και ένα ραπανάκι.
-Μμ… ωραίοι γίνανε οι ντολμάδες!
Θεός σχωρέσ’ τηνα τη γιαγιά, που έβαζε δυόσμο στους γιαλαντζί – ντολμάδες! Χώνει στο στόμα της μια τσακιστή ελιά και αναστενάζει κοιτάζοντας τον ουρανό. Και άξαφνα βλέπει τη μητέρα της. Και δίπλα στη μητέρα στέκεται ο Νικολός που αγαπούσε τις τσακιστές ελιές. Θεός σχωρέσ’ τονα το Νικολό!
Τελειώσαν οι ντολμάδες. Τελειώσαν οι τσακιστές ελιές. Από το βάθος του νεκροταφείου ακούστηκε ψαλμωδία.
«Μνημόσυνο θα έχουνε» συλλογίζεται η Λωξάντρα δαγκάνοντας ένα κομμάτι παστουρμά. «Κακόν καιρό νάχεις, Ταρνανά, χοντρό τον έκοψες τον παστουρμά!»

ΜΑΡΙΑ ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ “ΛΩΞΑΝΤΡΑ” Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ


Ο Αλέκος Μαυρίδης είχε ερμηνεύσει με μεγάλη επιτυχία το ρόλο του Ταρνανά στην τηλεοπτική σειρά του 1980

Αθάνατη κυρα-Μαρία Λωξάντρα! 

Τον Ιανουάριο του 1985 μαθαίνω ότι είναι άρρωστη. Πηγαίνω να την ιδώ.
Τη βρίσκω στο μικρό διαμέρισμά της στη Νέα Σμύρνη, όπου ζούσε με την κόρη της τη Νέλλη, αποστεωμένη, ανήμπορη ακόμα και να σηκωθεί, ν’ ακούσει, να μιλήσει.
– Εγώ τώρα αποχαιρετάω, λέει κάποια στιγμή.
– Τι αποχαιρετάτε;
– Τα χρόνια που έφυγαν. Ξέρεις πόσο γρήγορα φεύγει ο χρόνος όταν γερνάς και πώς φαίνεται; Πώς ήμουν πριν δύο χρόνια και πώς είμαι τώρα… Δεν μπορώ να γράψω ούτε με μαρκαδόρο… Εσένα τώρα ούτε που σε βλέπω… σαν σκιά… Και όσο πάω ακούω και πιο λίγο…
(…)
– Για πείτε μου τώρα, πώς περνάτε την ημέρα σας;
– Σφαλώ τα μάτια και πηγαίνω πίσω και ζω… Θυμούμαι τις παλιές ζωές -γιατί έχω περάσει πολλές ζωές- και ξαφνικά μια απ’ αυτές έρχεται μόνη της. Μια είμαι μωρό παιδί στα Ταταύλα, μια είμαι κοπέλα στη Ρωσία… Ζωή μια φορά…
– Πονάτε από τίποτα, υποφέρετε;
– Δεν πονώ, αλλά υποφέρω πολύ… Αυτό που μου λες, τι κάνω, τι ονειρεύομαι… Φαγιά ονειρεύομαι… Σκέφτομαι εδώ ότι τρώγω ρούσικα φαγητά, δικά μας, πολίτικα…
– Τελικά τι τρώτε;
– Λίγα, γιατί δεν έχω δόντια και δεν μπορώ να μασήξω…
Νομίζω πως την έχω κουράσει:
– Δεν θέλω να σας ταλαιπωρήσω περισσότερο. Ηρθα να ιδώ πώς είστε και χάρηκα που σας βρήκα καλά.
– Κι ώσπου να τα γράψεις δεν θα είμαι!
– Αυτό δεν μπορούμε να το ξέρουμε για κανέναν.
Γελάει. Κάνω να φύγω.
– Τι φαγητό σε περιμένει στο σπίτι σου, ρωτάει.
– Νομίζω φασολάδα.
– Αλήθεια λες; Δύο φορές την εβδομάδα την έκανα όταν ήμουν καλά. Φάγε λίγη και για μένα!
Πέθανε τέσσερα χρόνια αργότερα -τον Νοέμβριο του 1989, σε ηλικία ενενήντα δύο ετών, αφού αργά αλλά σταθερά έχανε τις δυνάμεις που της είχαν απομείνει.
«Αθάνατη κυρα-Μαρία Λωξάντρα!» τελείωνα το αποχαιρετιστήριο κομμάτι που της έγραψα.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΚΙΩΝΗΣ
απόσπασμα από άρθρο του στην εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 4/1/2003

.

Κοιτάζει η Λωξάντρα τη θάλασσα και η καρδιά της σκιρτά.
-Χαρίκλεια. Εμένα διες. Νοτιά φυσά σήμερα. Σαρδέλα πολλή θα πέσει. Να πάρεις να την κάνεις στη σχάρα. Άμα, να την τυλίξεις σε κληματόφυλλα. Λαδώνεις καλά – καλά το κληματόφυλλο, τυλίζεις μέσα τη σαρδέλα και τη βάζεις στη σχάρα. Να φας και τι να φας… Μμμμμ…!

ΜΑΡΙΑ ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ “ΛΩΞΑΝΤΡΑ” Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ

.

Ήθελα να γνωρίσω τη Λωξάντρα

Για μένα, η Μαρία Ιορδανίδου, όπως απέδειξε όχι μόνο με τη Λωξάντρα αλλά και με τα βιβλία που έγραψε στη συνέχεια, είχε πετύχει αυτό ακριβώς: να χωρέσει με θαυμαστό τρόπο στους μικρούς χαρτόδετους τόμους της «Εστίας» τη ζωή, το ήθος εκείνου του ελληνισμού και τη διαδρομή του από την υπέρλαμπρη αυτοκρατορική Πόλη ως τα στενόχωρα διαμερίσματα των πολυκατοικιών του Παλαιού Φαλήρου, της Καλλιθέας και της Νέας Σμύρνης.

Το βιβλίο της Μαρίας Ιορδανίδου μέσα στην απλότητά του έχει διάφορα επίπεδα και μυστικές σημασίες. Μια απ’ αυτές είναι και η συμπάθεια προς τον απλό Τούρκο. «Αδικιωρισμένος» ο Σουλτάνος, φίλος της ο μπεχτσής, που τον περίμενε να του δώσει ένα ζεστό, όταν τελείωνε την ολονύχτια βάρδια του.

Εκείνη που θα ήθελα να γνωρίσω ήταν η ίδια η Λωξάντρα. Θα ήθελα να διασχίσω την αυλή της με το πλατάνι, να μπω στο σπίτι της, που μοσχοβολάει πάστρα, να ρίξω κλεφτά μια ματιά στην κουζίνα της. (Τέτοια ώρα κι ακόμα ξεπουπουλιάζει τα κοτόπουλα ο Ταρνανάς!…) Ύστερα να καθίσω δίπλα της, στο μιντέρι στο χαμηλό ονταδάκι. Κι εκεί δε θα ήθελα να τη ρωτήσω τι γνώμη έχει για το τάδε και το δείνα, όπως κάνουμε εμείς οι δημοσιογράφοι, ούτε για αυτά τα τραγικά του τελευταίου καιρού που έπληξαν την Πόλη για μια ακόμη φορά στην ιστορία της. Θα ήθελα να ανοίξουμε μαζί τον μπόγο της με τα κουρέλια και να αρχίσουμε να τα κοιτάζουμε ένα ένα: τις βατίστες από τις νυχτικές που φορούσε κουκουλωμένη στο πουπουλένιο πάπλωμά της, δίπλα στον Δημητρό που κοιμόταν σαν παιδάκι τις μαλακές φανελίτσες, αποκόμματα από μωρουδιακά εμπριμέ τσιτάκια από καλοκαιρινά φορέματα… Και εκείνο το γυαλιστερό μπροκάρ, τη μελιτζανιά στόφα από το φόρεμα που είχε ράψει για κάποιο γάμο. «Από πότε ήταν αυτό, κυρα-Λωξάντρα;» «Από πότε για;» Από πότε;

αποσπάσματα από κείμενο της Μαρίας Καραβία που δημοσιεύτηκε
στο περιοδικό ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ, τ. 1764

Το αυγουστιάτικο παπάκι τρώγεται ωραία με τη μπάμια. Είναι αμαρτία να περάσει ο Αύγουστος και να μη φας παπάκι με τη μπάμια.

ΜΑΡΙΑ ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ “ΛΩΞΑΝΤΡΑ” Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ

5 Σχόλια to “η Λωξάντρα και η μαγειρική (ε)”

  1. Mary Ka Says:

    Ολοι θα ήθελαν να γνωρίσουν τη Λωξάντρα.
    Το απόσπασμα όπου η Ιορδανίδου περιγράφει τις σχέσεις Τούρκων και Ρωμιών είναι μεγαλοφυές, η καλύτερη πολιτική ανάλυση για τις σχέσεις εθνοτήτων, έχει εφαρμογή σε όλη τη Μεσόγειο.

  2. GB Says:

    … η διατροφή είναι η μία σημαντική πτυχή της αστικής επανάστασης τού ’22, απτούς λεγόμενους και φραγκολεβαντίνους.

  3. Σοφία Says:

    Ωραία ανάρτηση! Λατρεύω τη Λωξάνδρα , την Ιορδανίδου, όλα της τα βιβλία αλλά και όσα έχουν γίνει τηλεοπτικές σειρές. Δεν ξέρω για τη θεατρική παράσταση αλλά η τηλεοπτική σειρά έμεινε κλασική. Πολλές φορές όταν θέλω να χαλαρώσει το μυαλό μου αυτή βλέπω.
    Και πάντα όταν τρώω ντολμαδάκια ή παστουρμά μνημονεύω τη σκηνή εκείνη στο νεκροταφείο. Και για το χαλβά το σιμιγδαλένιο δεν το συζητάμε !
    Νάσαι καλά βρε Θωμά.

  4. Τελευταίος Says:

    Θωμά, λόγω αυξημένων υποχρεώσεων έχω χαθεί λιγάκι, αλλά έστω κι ετεροχρονισμένα ήθελα να εκφράσω κι εγώ τα συγχαρητήριά μου γι΄αυτή σου την ανάρτηση. Πραγματικά καταπληκτική η Ιορδανίδου αλλά και η Λωξάντρα! Μου ήρθαν δε στο μυαλό οι εικόνες από την πολύ προσεγμένη τηλεοπτική σειρά, η οποία μετέφερε στη μικρή οθόνη με πολύ ποιοτικό τρόπο τη Λωξάντρα.

  5. Αγγελής Σπύρος . Says:

    Υπέροχη η Λωξάντρα καθώς επίσης η Ιορδανίδου .

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: