από τους θεούς χωρίς ηθική στην ανάδυση της δημοκρατίας

Αφήνουμε την αρχαιολογία με την οποία ασχοληθήκαμε τις προηγούμενες μέρες, χωρίς όμως να απομακρυνθούμε από την αρχαία Ελλάδα.
Το βιβλίο  «Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ, τόμος Α΄: Από τον Όμηρο στον Ηράκλειο», εκδόσεις Κριτική, περιλαμβάνει σεμινάρια του Κορνήλιου Καστοριάδη.
Στα σεμινάρια αυτά ο Καστοριάδης μιλάει μεταξύ άλλων για την ιδιαιτερότητα της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, μιας θρησκείας που δεν είναι «εξ αποκαλύψεως», κάτι που σημαίνει πως αφού απουσιάζει η αποκάλυψη άρα απουσιάζει και το δόγμα.
Στην αρχαία ελληνική θρησκεία δεν υπάρχει κανένα πλεονέκτημα στη δημιουργία του ανθρώπου ως προνομιούχου και μοναδικού όντος. Ο άνθρωπος είναι ένα ον όπως όλα τα άλλα. Δεν υφίσταται «αγάπη του ανθρώπου προς τον Θεό» ούτε βέβαια το αντίστροφο, «αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο». 
Ο άνθρωπος, στην αρχαία Ελλάδα, βρίσκεται σ’ ένα επίπεδο που δε διαχωρίζεται ριζικά απ’ το επίπεδο των θεών. Οι θεοί έχουν ελαττώματα, ραδιουργούν, ψεύδονται για να βοηθήσουν τους ήρωες που συμπαθούν, δεν είναι ανώτεροι ηθικά από τους ανθρώπους, γι’ αυτό και κανείς αρχαίος δε θεωρούσε τον εαυτό του ανάξιο σε σχέση με τους θεούς.
Άλλη σημαντική ιδιαιτερότητα είναι πως δεν υπάρχει υπόσχεση ή ελπίδα. Αν υπήρχε υπόσχεση για μια καλύτερη ζωή ή ελπίδα για αθανασία τότε, γράφει ο Καστοριάδης, τι ενδιαφέρον θα μπορούσε να παρουσιάσει στον αρχαίο πολίτη η αγορά, η εκκλησία, η τραγωδία, ή η Σαλαμίνα; 
Σε κάτι όμως πρέπει να ελπίζει ο άνθρωπος, έστω και αν ζει σε ένα κόσμο που δεν έγινε για αυτόν, κι αυτό το κάτι που ήλπιζαν οι αρχαίοι Έλληνες, από τον Όμηρο μέχρι περίπου τον Αλέξανδρο ήταν το κλέος (δόξα), το κύδος (φήμη), το αιέν αριστεύειν και το υπέροχον έμμεναι άλλων. 
Πώς όμως συνδέεται η θρησκεία με τη δημοκρατία; Για τον Καστοριάδη σ’ ένα κόσμο όπου ο θεός δεν κατέχει την αλήθεια ούτε έχει δημιουργήσει τον άνθρωπο, η εξουσία δεν μπορεί να έχει θεϊκή προέλευση και επομένως δεν μπορεί να στηριχτεί σε καμία «εξ αποκαλύψεως αλήθεια», αλλά μόνο στο δήμο, δηλαδή στην πλειοψηφία.


Η έκδοση «Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ», περιλαμβάνει σεμινάρια που έδωσε ο Καστοριάδης το 1982-83 στη Σχολή Ανωτάτων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών (EHESS) 

η ανάδυση της δημοκρατικής κοινότητας

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ
από την έκδοση «Η ελληνική ιδιαιτερότητα», τόμος Α΄:

Ορισμένες σκέψεις τώρα για τις σχέσεις αυτών των θεών με τους ανθρώπους. Σύμφωνα με τον Finley, οι έλληνες θεοί στερούνται ηθικής υπόστασης. Είναι αληθές και κεφαλαιώδες. Τα παραδείγματα βρίθουν. Έτσι, στην Ιλιάδα, μας κάνει εντύπωση πόσο συχνά οι θεοί ψεύδονται και ραδιουργούν. Στο πιο χαρακτηριστικό επεισόδιο, προς το τέλος του έπους, ο θάνατος του Έκτορα θα έπρεπε λογικά να αποδείξει την ηρωική υπεροχή του αντιπάλου του, Αχιλλέα. Αν όμως διαβάσετε τον Όμηρο, θα δείτε ότι δεν είναι καθόλου έτσι: πράγματι, ο θάνατος αυτός οφείλεται μόνο στον ποταπό δόλο της Αθηνάς, η οποία με τη μορφή του τρώα Δείφοβου πείθει τον Έκτορα να μείνει εκτός των τειχών της πόλης, αφήνοντάς τον να υποθέσει ότι οι δύο μαζί θα νικήσουν τον Αχιλλέα. Ύστερα, κατά τη διάρκεια της μονομαχίας, θα ξαναδώσει στον Αχιλλέα το δόρυ που έχει ήδη ρίξει… και πρόκειται για ένα μόνο παράδειγμα μεταξύ πολλών. Όταν μιλώ για ποταπότητα, εννοείται πως ο όρος είναι εντελώς ακατάλληλος, διότι κατά την αρχαία ελληνική αντίληψη δεν μπορεί να υπάρξει ηθική αξιολόγηση αυτού του τύπου συμπεριφοράς.
(…)
Σε καμία περίπτωση, η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν έχει ως κανονική και προβλέψιμη συνέπεια την ανταμοιβή ή την τιμωρία των θεών. Ομοίως ο ομηρικός κόσμος –και γενικότερα όλος ο ελληνικός κόσμος- αγνοεί φυσικά την αμαρτία, δεν γνωρίζει ούτε την εξιλέωση με τη χριστιανική έννοια ούτε τον ευλαβή φόβο του χριστιανού απέναντι στον Θεό. Και για να παραπέμψουμε ακόμα μια φορά στον Finley, «ο άνθρωπος ζητούσε από τους θεούς να τον συνδράμουν στις διάφορες δραστηριότητές του. Στρεφόταν προς αυτούς για τις δωρεές που θα μπορούσαν να του παράσχουν ή να του αρνηθούν. Ο άνθρωπος όμως δεν περίμενε τίποτα από τους θεούς ως συμβουλή για την ηθική του διαγωγή. Αυτό ήταν εκτός των αρμοδιοτήτων τους. Οι θεοί του Ολύμπου δεν έπλασαν τον κόσμο, συνεπώς δεν αισθάνονται υπεύθυνοι για αυτόν».Υπάρχει μια υπέροχη φράση του Dodds, την οποία δανείζεται ο Finley, που εικονογραφεί άριστα αυτό τον τύπο σχέσεων μεταξύ θεών και ανθρώπων: «οι ομηρικοί πρίγκιπες δρασκελίζουν υπερήφανα τον κόσμο. Αν φοβούνται τους θεούς, τους φοβούνται με τον ίδιο τρόπο που φοβούνται τους ανθρώπους ηγεμόνες τους». Δε θα βρείτε πουθενά στον Όμηρο, ή αργότερα, διατυπώσεις σαν αυτές που επανέρχονται συχνά στο χριστιανισμό, στην εβραϊκή θρησκεία ή στο Ισλάμ: «Θεέ μου, είμαι ανάξιός σου, ανάξιος των ευεργετημάτων σου, είμαι ένα σκουλήκι κ.λ.π.». Κανένας ομηρικός ήρωας, κανένας Έλληνας δεν θεωρεί εαυτόν ανάξιο σε σχέση με τους θεούς. Είναι μόνο πιο αδύναμος. Οι θεοί μπορεί να είναι πιο δυνατοί, αλλά δεν βρίσκονται κατ’ ουσίαν σε άλλο επίπεδο αξίας. Και φυσικά η οπτική αυτή έχει απελευθερωτικά αποτελέσματα για τη δράση και τη συνείδηση των ανθρώπων.
(…)
Ο Finley ορθά παρατηρεί ότι η μάζα δεν είχε περισσότερους λόγους από τους ήρωες να φοβάται τους θεούς. Αυτό όμως που δεν λέει, και που κατά τη γνώμη μου βαραίνει πολύ, είναι ότι η ανωτερότητα ορισμένων ανθρώπων σε σχέση με τους υπόλοιπους, καθώς δεν βασίζεται σε κάποια θεία εγγύηση, στηρίζεται αναγκαστικά είτε στην πειθώ είτε στην καθαρή ισχύ. Ωστόσο, μέσα σ’ έναν κόσμο όπου δεν υπάρχει θεός που να λέει την αλήθεια, όπου η αλήθεια είναι το αποτέλεσμα της ανθρώπινης προσπάθειας, η πεποίθηση της νομιμοποίησης της κοινωνικής εξουσίας θα διαλυθεί, πράγμα που βλέπουμε ήδη στην Ιλιάδα, όταν ο Διομήδης λέει στον Αγαμέμνονα, το βασιλέα των βασιλέων: «Ναι μπορεί να είσαι ο βασιλιάς, να κρατάς το σκήπτρο, αλλά στην πραγματικότητα δεν αξίζεις τίποτα». Η βασιλεία υπόκειται ήδη σε κριτική, πράγμα που θα ενταθεί όλο και περισσότερο στο βαθμό που αναδύεται ο κοινός λόγος (διαδικασία που ξεκινά ήδη στον Όμηρο). Όσο για την ισχύ, από τη στιγμή που κλονίζεται η πεποίθηση για τη νομιμότητα των κατεστημένων εξουσιών, αυτή θα ανήκει φυσικά στο δήμον, στην πλειοψηφία, που θα τη χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά προκειμένου να εγκαθιδρύσει τη δική του εξουσία. Με την έννοια αυτή, μια θρησκεία όπως η ομηρική δεν υπήρξε βέβαια η αιτία, αλλά μία από τις προϋποθέσεις που επέτρεψαν την ταυτόχρονη ανάδυση της ελεύθερης έρευνας και της δημοκρατικής κοινότητας.

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ «Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ» τόμος Α΄
Εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ
Μετάφραση: Ξ. ΓΙΑΤΑΓΑΝΑΣ

 

Η Ζακλίν ντε Ρομιγί, στο βιβλίο της «Γιατί η Ελλάδα», αφηγείται το περιστατικό της εξαπάτησης του Έκτορα από την Αθηνά, στο οποίο αναφέρθηκε προηγουμένως και ο Καστοριάδης:

Όταν ο Έκτορας θα αντιμετωπίσει τον Αχιλλέα, η Αθηνά παίρνει την όψη ενός από τους γιους του Πρίαμου. Ενθαρρύνει τον Έκτορα, τον συνοδεύει και την τελευταία στιγμή εξαφανίζεται. Ο Έκτορας μάταια την καλεί και τότε καταλαβαίνει. Εδώ θα παραθέσουμε ένα άλλο κείμενο με τα ίδια λόγια:
«Πω πω, αλήθεια οι θεοί με έχουν καλέσει για να πεθάνω. Εγώ έλεγα πως είναι εδώ ο ήρωας Δηίφοβος, όμως εκείνος βρίσκεται μέσα στο τείχος, και εμένα με γέλασε η Αθηνά. Τώρα πια με πλησίασε ο κακός θάνατος, δεν είναι μακριά, και δεν υπάρχει σωτηρία. (Χ, 297-303).
Πικρία; Και αξιοπρέπεια επίσης. Κι ακόμα περισσότερο. Γιατί αν ο Όμηρος αφήνει να φανεί καθαρά η ανισότητα των ευκαιριών και η αναλγησία που δείχνουν εδώ οι θεοί, όλες αυτές οι διαπιστώσεις δεν παρασύρουν τους ήρωές μας σε μια μοιρολατρική υποταγή και δεν τους παροτρύνουν σε εξέγερση.

Ο Έκτορας ξεσηκώνεται και διακηρύσσει: «Τουλάχιστο να μην πεθάνω δίχως πόλεμο και δίχως δόξα, μόνο αφού κάνω κάτι μεγάλο, για να το μάθουν και οι κατοπινοί άνθρωποι» (Χ, 304-306)
Οι θεοί μπορούν να χτυπούν, να εξαπατούν, να καταδικάζουν. Ο ανθρώπινος ηρωισμός δεν μειώνεται, αντίθετα προβάλλεται. Ο άνθρωπος διατηρεί την υπερηφάνεια και το ιδανικό του. Διατηρεί τη θέση του.

ΖΑΚΛΙΝ ΝΤΕ ΡΟΜΙΓΙ «ΓΙΑΤΙ Η ΕΛΛΑΔΑ»
Εκδόσεις ΤΟ ΑΣΤΥ

Και τελειώνουμε με ένα απόσπασμα από το ποίημα του Καβάφη «Απιστία», στο οποίο εξιστορείται η εμπλοκή του θεού Απόλλωνα στη δολοφονία του Αχιλλέα. Στο ποίημα ο Απόλλωνας παρουσιάζεται ως κόλακας, ψεύτης και ραδιουργός. 

(…..)
Σαν πάντρευαν την Θέτιδα με τον Πηλέα

σηκώθηκε ο Aπόλλων στο λαμπρό τραπέζι
του γάμου, και μακάρισε τους νεονύμφους
για τον βλαστό που θάβγαινε απ’ την ένωσί των.
Είπε· Ποτέ αυτόν αρρώστια δεν θαγγίξει
και θάχει μακρυνή ζωή.— Aυτά σαν είπε,
η Θέτις χάρηκε πολύ, γιατί τα λόγια
του Aπόλλωνος που γνώριζε από προφητείες
την φάνηκαν εγγύησις για το παιδί της.
Κι όταν μεγάλωνεν ο Aχιλλεύς, και ήταν
της Θεσσαλίας έπαινος η εμορφιά του,
η Θέτις του θεού τα λόγια ενθυμούνταν.
Aλλά μια μέρα ήλθαν γέροι με ειδήσεις,
κ’ είπαν τον σκοτωμό του Aχιλλέως στην Τροία.
Κ’ η Θέτις ξέσχιζε τα πορφυρά της ρούχα,
κ’ έβγαζεν από πάνω της και ξεπετούσε
στο χώμα τα βραχιόλια και τα δαχτυλίδια.
Και μες στον οδυρμό της τα παληά θυμήθη·
και ρώτησε τι έκαμνε ο σοφός Aπόλλων,
πού γύριζεν ο ποιητής που στα τραπέζια
έξοχα ομιλεί, πού γύριζε ο προφήτης
όταν τον υιό της σκότωναν στα πρώτα νειάτα.
Κ’ οι γέροι την απήντησαν πως ο Aπόλλων
αυτός ο ίδιος εκατέβηκε στην Τροία,
και με τους Τρώας σκότωσε τον Aχιλλέα.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ «ΑΠΙΣΤΙΑ»
από τα «ΠΟΙΗΜΑΤΑ», Εκδόσεις ΙΚΑΡΟΣ
από το Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού

 

7 Σχόλια to “από τους θεούς χωρίς ηθική στην ανάδυση της δημοκρατίας”

  1. Τελευταίος Says:

    Θωμά, εξαιρετική η ανάρτησή σου. ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟΤΑΤΗ!

    Του Κορνήλιου Καστοριάδη έχω διαβάσει (δυστυχώς) μόνο την Άνοδο της Ασημαντότητας. Ένα εξαιρετικό έργο το οποίο με καθήλωσε στην κυριολεξία. Θα ήθελα κι άλλες αναρτήσεις σου να έχουν θεματολογία παρμένη από τον Καστοριάδη αν είναι δυνατόν!

    Δεν μπορώ να σχολιάσω τίποτα. Προσυπογράφω τα πάντα στα λεγόμενά του και στην ανάρτησή σου. Αν μου ζητούσαν κάτι να επισημάνω, κάτι να υπογραμμίσω θα ήταν τούτο: «…για την ιδιαιτερότητα της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, μιας θρησκείας που δεν είναι “εξ αποκαλύψεως”, κάτι που σημαίνει πως αφού απουσιάζει η αποκάλυψη άρα απουσιάζει και το δόγμα.»

  2. Θωμάς Says:

    Κώστα, ευχαριστώ πολύ. Μου δίνεις κουράγιο να συνεχίσω με Καστοριάδη. Μέχρι τώρα δυστυχώς δεν είχα διαβάσει τίποτα δικό του. Την Άνοδο της Ασημαντότητας θα την αναζητήσω.
    Δεν τελείωσα όμως με την «Ελληνική ιδιαιτερότητα». Για να καταλάβεις τσάκιζα όσες σελίδες μου φαίνονταν ενδιαφέρουσες και τελικά βρέθηκα με ένα βιβλίο σχεδόν τσακισμένο παντού! Ίσως επειδή είναι σεμινάρια ο Καστοριάδης είναι απολύτως κατανοητός. Σε μια προσεχή μου ανάρτηση θα ασχοληθώ με το πώς έβλεπε ο Καστοριάδης την «αντιπροσωπευτική» μας δημοκρατία και την «απάτη» όπως τη θεωρούσε των εκλογών.
    Και ύστερα βέβαια πρέπει να αγοράσω την «Ελληνική ιδιαιτερότητα» τόμος Β.
    Θυμάμαι πως σας είχε απασχολήσει με το Δημήτρη σε προηγούμενη σου ανάρτηση το θέμα της θρησκείας και του δόγματος, αλλά τότε ήμουν σε διακοπές και δεν μπορούσα να παρέμβω.

  3. newagemama Says:

    Κορυφαία ανάρτηση! Εγώ θα σταθώ στο μοναχικό αγώνα του Εκτορα και στην απόφασή του «Τουλάχιστο να μην πεθάνω δίχως πόλεμο και δίχως δόξα, μόνο αφού κάνω κάτι μεγάλο, για να το μάθουν και οι κατοπινοί άνθρωποι». Με συγκινεί το μεγαλείο της επιλογής ακόμα κι αν όλα δείχνουν χαμένα…

    Καλό φθινόπωρο!

    • Θωμάς Says:

      Σ’ ευχαριστώ, newagemama. Συμφωνώ κι εγώ πως ο Έκτορας είναι ίσως η πιο συμπαθής μορφή στην Ιλιάδα, έστω κι αν αυτή γράφτηκε από έναν Έλληνα, τον Όμηρο.
      Η πιο συγκινητική σκηνή πάντως είναι όταν ο Έκτορας αποχαιρετάει την οικογένειά του λίγο πριν την τελευταία μάχη.
      Καλό φθινόπωρο!

  4. Σοφία Says:

    Ας μην ξεχνάμε όμως1) ότι οι σχέσεις των ανθρώπων με τους θεούς ήταν ανταποδοτική, δηλαδή πίστευαν ότι τους βοηθούσαν οι θεοί ως ανταπόδοση των θυσιών και των προσφορών .2) ότι οι θεοί προειδοποιούσαν τους ανθρώπους αλλά από εκεί και πέρα ήταν απόφαση των ανθρώπων πως θα χειριστούν τη ζωή τους και έτσι διαμορφώθηκε η ελεύθερη βούληση και 3) όλα ήταν επιτρεπτά κατά κάποιον τρόπο αρκεί να μην ξεπερνούσαν το μέτρο διότι τότε διέπρατταν ύβρη.και οι θεοί τιμωρούσαν την αλαζονική συμπεριφορά. Αυτές οι αντιλήψεις υπάρχουν στα ομηρικά έπη και εξελίσσονται με το δράμα. Και όσο για τη συμπεριφορά του Έκτορα αντανακλά το ιδανικό του ένδοξου , του ηρωικού θανάτου που ήταν κυρίαρχο στα χρόνια που διαδραματίζεται ο τρωικός πόλεμος , δηλ. στα Μυκηναϊκά , διότι αργότερα οι άνθρωποι κουρασμένοι από τους πολέμους εκφράζουν την επιθυμία να ζήσουν πιο ήρεμα και να πεθάνουν ευτυχισμένοι από γηρατειά. Αυτό φαίνεται περισσότερο στην Οδύσσεια.

  5. Θωμάς Says:

    Πολύ διαφωτιστικό το σχόλιό σου, Σοφία, σ’ ευχαριστώ για την διευκρίνιση. Ειδικά για το 2) ο Καστοριάδης λέει χαρακτηριστικά πως οι αρχαίοι Έλληνες συμβουλεύονταν τα μαντεία για πολλές δραστηριότητές τους π.χ. πώς να οργανώσουν μια εκστρατεία ή πού να χτίσουν μια πόλη αλλά ποτέ δεν τους πέρασε από το μυαλό να ρωτήσουν ποιους νόμους θα ψηφίσουν.
    Όσο για την επιθυμία τους να ζήσουν πιο ειρηνικά ο Καστοριάδης παραθέτει ένα υπέροχο απόσπασμα από τη λυρική ποίηση του Αρχίλοχου όπου ένας στρατιώτης που λιποτάκτησε πετώντας την ασπίδα του -πράξη ως γνωστόν επαίσχυντη για τους αρχαίους- λέει: «τι με νοιάζει η παλιοασπίδα μου; Θα αγοράσω μια εξίσου καλή!»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: