Ηλέκτρα (ΙΙΙ)

Αλήθεια, τι μπορεί να ώθησε τον Ευριπίδη να ασχοληθεί με τον μύθο της Ηλέκτρας μετά από έναν Αισχύλο και έναν Σοφοκλή; Τι ήταν αυτό το τόσο σημαντικό που θεώρησε πως έπρεπε οπωσδήποτε να προσθέσει στο έργο; Δύσκολο ερώτημα· αναζητώντας την απάντηση θα εστιάσουμε την προσοχή μας σε μερικά ενδιαφέροντα σημεία της τραγωδίας του Ευριπίδη.
Ξεκινάμε με τη σκηνή που ο
 Ορέστης κι ο γεροβοσκός προσπαθούν να καταστρώσουν το σχέδιο δολοφονίας της Κλυταιμνήστρας. Ξαφνικά επεμβαίνει η Ηλέκτρα:

Δουλειά δική μου είναι της μάνας μας ο φόνος.
(εγώ φόνον γε μητρός εξαρτύσομαι)

Ε, λοιπόν αυτή είναι μια διαφορετική Ηλέκτρα. Μια Ηλέκτρα που παίρνει πάνω της τη δολοφονία της Κλυταιμνήστρας. Όχι μόνο θα καταστρώσει η ίδια το σχέδιο μα θα συμμετάσχει ενεργά στο μαχαίρωμα, κάτι που Αισχύλος και Σοφοκλής ούτε που διανοήθηκαν να κάνουν. Υπάρχουν κι άλλες διαφορές, τις οποίες θα δούμε παρακάτω, προς το παρόν ας επικεντρωθούμε στο σχέδιο της Ηλέκτρας που στέλνει τον γεροβοσκό να αναγγείλει στην Κλυταιμνήστρα ότι μόλις γέννησε και χρειάζεται τη βοήθειά της για τον τελετουργικό καθαρμό. Προσέξτε: η Ηλέκτρα είναι σίγουρη πως η μάνα της θα έρθει να την βοηθήσει. Κι αυτό γιατί η Κλυταιμνήστρα του Ευριπίδη είναι μια γυναίκα που δείχνει να ενδιαφέρεται για την Ηλέκτρα, δεν είναι η «μήτηρ αμήτωρ» του Σοφοκλή. (Παρένθεση: Αίγισθος και Κλυταιμνήστρα έχουν παντρέψει την Ηλέκτρα με έναν φτωχό γεωργό για να σιγουρευτούν πως τα παιδιά της δεν πρόκειται να διεκδικήσουν τον θρόνο. Όμως ο γεωργός έχει σεβαστεί την Ηλέκτρα και δεν έχει κοιμηθεί ποτέ μαζί της, κάτι που η Κλυταιμνήστρα δεν το γνωρίζει). Έτσι, χωρίς να πάει ο νους της στο κακό, ανεβαίνει στο άρμα της -παρέα με τις Τρωαδίτισσες σκλάβες της- και ξεκινάει για το χαμόσπιτο που μένει η Ηλέκτρα. Καθώς την βλέπουν να έρχεται από μακριά, ο Ορέστης αρχίζει να έχει αμφιβολίες (οι εσωτερικές συγκρούσεις που λέγαμε). Ε, δεν είναι και εύκολο να σκοτώσεις τη μάνα σου.

ΟΡΕΣΤΗΣ: Τι λες να κάνουμε; Τη μάνα να σκοτώσουμε;
ΗΛΕΚΤΡΑ: Σε πήρε ο πόνος μόλις την αντίκρισες;
ΟΡΕΣΤΗΣ: Αλίμονό μου! πώς να γίνω εγώ φονιάς σ’ εκείνη που με γέννησε και μ’ έθρεψε;
ΗΛΕΚΤΡΑ: Όπως κι αυτή σκότωσε τον πατέρα μας.
ΟΡΕΣΤΗΣ: Ω, Φοίβε, μου έδωσες αστόχαστο χρησμό…
ΗΛΕΚΤΡΑ: Μα αν είναι ο Απόλλωνας μωρός, ποιοι είναι οι σοφοί;
ΟΡΕΣΤΗΣ: που είπε τη μάνα μου να σφάξω, μα άπρεπο είν’ αυτό.
ΗΛΕΚΤΡΑ: Σε βλάφτει, αν πάρεις του γονιού σου το γδικιωμό;
ΟΡΕΣΤΗΣ: Θα φύγω μητροκτόνος, που ήμουν πριν αγνός.

Το είπαμε, η Ηλέκτρα του Ευριπίδη είναι διαφορετική. Νιώθει μεν το ίδιο μίσος προς την Κλυταιμνήστρα, κατατρέχεται από το ίδιο πάθος για εκδίκηση όπως και στον Σοφοκλή, αλλά η προσωπικότητά της είναι σαφώς πιο πολύπλοκη. Αποφασιστική, δολοπλόκα, πανούργα, κατευθύνει ουσιαστικά τον άβουλο Ορέστη μην αφήνοντάς τον να δειλιάσει, ενώ η πλεκτάνη που εξυφαίνει είναι τόσο τέλεια που κάνει ακόμα και μια πανέξυπνη γυναίκα σαν την Κλυταιμνήστρα να πέσει εύκολα στο δόκανό της. Δεν τελειώσαμε με τις διαφορές της Ηλέκτρας του Ευριπίδη, προέχει όμως η συνάντηση Ηλέκτρας και Κλυταιμνήστρας καθώς και η λογομαχία που ακολουθεί. Μια λογομαχία που την είδαμε και στον Σοφοκλή, με την Ηλέκτρα να κατηγορεί την Κλυταιμνήστρα και την Κλυταιμνήστρα να προσπαθεί να δικαιολογηθεί. Σημαντική λεπτομέρεια: η Κλυταιμνήστρα του Ευριπίδη δείχνει κουρασμένη, ίσως και μετανιωμένη:

ΚΛΥΤΑΙΜΝΗΣΤΡΑ: Κακία γι’ αυτό δεν σου κρατώ, γιατί, παιδί μου, κι εγώ δεν είμαι όλο χαρά με όσα έχω κάνει.
(…) Δύστυχη έγινα εξαιτίας των δικών μου αποφάσεων.
(τάλαινα των εμών βουλευμάτων)
Πολύ μεγάλο το κακό που έχω κάνει…

Κι όχι μόνο αυτό. Ενώ στον Σοφοκλή η Κλυταιμνήστρα προσφωνεί την Ηλέκτρα «θρέμμ’ αναιδές» και πουθενά δεν τη λέει «τέκνον», στον Ευριπίδη χρησιμοποιεί τρεις φορές την προσφώνηση «τέκνον». Η Ηλέκτρα είναι το παιδί της, ο Ευριπίδης κάνει ό,τι μπορεί για να μην το ξεχάσουν οι θεατές.
Τελικά, αν ο Σοφοκλής είναι ωκεανός, ο Ευριπίδης είναι πυκνό δάσος παθών, αντεκδικήσεων και εσωτερικών συγκρούσεων. Οι ήρωές του διαθέτουν ανθρώπινες αδυναμίες -και πολλές μάλιστα-, τόσες που γίνονται εύκολα έρμαια των παθών τους, παρουσιάζουν συχνές ψυχολογικές μεταπτώσεις και όσο για την ηθική τους υπόσταση, ε, αυτή σίγουρα είναι αρκετά -ως πολύ- αμφισβητήσιμη.

Φτάνει η ώρα της δολοφονίας. Η Κλυταιμνήστρα εισέρχεται μέσα στο σπίτι και από πίσω την ακολουθεί η Ηλέκτρα. Οι θεατές δεν βλέπουν το φονικό, ακούν όμως τις κραυγές της Κλυταιμνήστρας.

ΚΛΥΤΑΙΜΝΗΣΤΡΑ: Μη σκοτώνετε τη μάνα σας, παιδιά μου, για τους θεούς.

Η κορυφαία του χορού κάνει το πρώτο σχόλιο.

ΚΟΡΥΦΑΙΑ: Σπαράζω που τη σφάζουν τα παιδιά της.

Για να συμπληρώσει ο χορός:

ΧΟΡΟΣ: Ο θεός τιμωρεί, σαν έρθει η στιγμή. Φοβερά τα παθήματά σου, μα μεγάλα και τα κρίματα που έκανες στον άντρα σου, δύστυχη κι εσύ.

Σε λίγο βγαίνουν απ’ το σπίτι με ματωμένα χέρια ο Ορέστης και η Ηλέκτρα. Προς μεγάλη μας έκπληξη είναι μετανιωμένοι.

ΗΛΕΚΤΡΑ: Τόσα δάκρυα, αδελφέ μου! Και η υπαίτια είμαι εγώ! Με είχε πιάσει μανία πυρωμένη, την ταλαίπωρη κόρη, ενάντια στην ίδια τη μάνα που με γέννησε.
ΧΟΡΟΣ: Αλίμονο στη μοίρα σου, στη μαύρη συμφορά σου, που σ’ έχει βρει, κακότυχη μάνα, από τα παιδιά σου.
ΟΡΕΣΤΗΣ: Ω, Φοίβε, σκοτεινό χρησμό μου έδωσες για εκδίκηση.
(…) Σαν την έσφαζα μου ‘δειχνε η καημένη τον μαστό της που είχα θηλάσει.
ΧΟΡΟΣ: Και πώς βάσταξες κι αντίκρισε η ματιά σου τη μάνα σου να ξεψυχά μπροστά σου;
ΟΡΕΣΤΗΣ: Σκέπασα τα μάτια μου με τον μανδύα μου, της άρπαξα το λαιμό κι έμπηξα μέσα το σπαθί μου.
ΗΛΕΚΤΡΑ: Κι εγώ κουράγιο σου ‘δινα και το σπαθί είχα αρπάξει.
ΧΟΡΟΣ: Στον κόσμο το πιο φοβερό κακούργημα έχεις πράξει.

Έχουν αναφερθεί αρκετές διαφορές μέχρι τώρα, αλλά αυτή σίγουρα ξεχωρίζει. Η Ηλέκτρα -κυρίως- αλλά και ο Ορέστης νιώθουν τύψεις. Ο Ευριπίδης αναδεικνύεται βαθύς γνώστης της ανθρώπινης ψυχολογίας. Κανείς ήρωας του Αισχύλου ή του Σοφοκλή δεν θα ένιωθε τύψεις για κάτι που έκανε συνειδητά, ο Οιδίπους για παράδειγμα ένιωθε μεν τύψεις αλλά για κάτι που έπραξε χωρίς να φταίει ο ίδιος, δεν μπορούσε φυσικά να γνωρίζει πως η Ιοκάστη ήταν μητέρα του. Οι τύψεις, οι ψυχολογικές μεταπτώσεις, η αστάθεια του χαρακτήρα είναι χαρακτηριστικά της τέχνης του Ευριπίδη που σκιαγραφεί με μοναδικό τρόπο τις διχασμένες ψυχές των ηρώων του καθώς κυριεύονται από τα πάθη και τους εγωισμούς τους.

Το έργο όμως δεν έχει τελειώσει. Την ώρα που Ορέστης και Ηλέκτρα αντιλαμβάνονται το μέγεθος του ανόσιου εγκλήματος που έχουν διαπράξει εμφανίζονται ως «από μηχανής θεοί» -άλλο ένα χαρακτηριστικό του Ευριπίδη- οι Διόσκουροι και δίνουν την τελική λύση. Πρώτα όμως «τα ψέλνουν» στον θεό Απόλλωνα για τον χρησμό που έδωσε (Φοίβος, σοφός δ’ ων ουκ έχρησέ σοι σοφά. Ναι, ο Φοίβος είναι σοφός αλλά δε σας συμβούλεψε σοφά). Ο Ευριπίδης έχει ρίξει ήδη δύο προειδοποιητικές βολές βάζοντας τον Ορέστη να παραπονιέται πως ο Απόλλωνας του έδωσε «αστόχαστο» και «σκοτεινό» χρησμό. Τώρα με τη φωνή των Διόσκουρων ο Ευριπίδης δείχνει και πάλι την αντίθεσή του, όχι τόσο στους θεούς όσο στον θεσμό του Μαντείου των Δελφών και στο ιερατείο που τον εκπροσωπούσε. Σε όλα πολύπλοκος ο Ευριπίδης. Καμία σχέση με την απλή και απόλυτη πίστη του Αισχύλου και του Σοφοκλή. Επηρεασμένος από τις νέες ιδέες του πνευματικού του περιβάλλοντος, ο ορθολογιστής Ευριπίδης αμφισβητεί τα πάντα. Στον κόσμο του οι θεοί δεν μπορούν πια να κατέχουν θέση υπευθύνων για ό,τι συμβαίνει στον κόσμο και βέβαια υπόκεινται και αυτοί σε κριτική για τις αποφάσεις τους.  Όσο για την τελική λύση που προτείνουν οι Διόσκουροι, η Ηλέκτρα θα πρέπει να παντρευτεί τον Πυλάδη κι ο Ορέστης οφείλει να πάει στην Αθήνα για να δικαστεί από τον Άρειο Πάγο. Αν αθωωθεί μπορεί να εγκατασταθεί, όχι στο Άργος, αλλά στην Αρκαδία. 

 

 

Η ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη «Ηλέκτρα» (1962) βασίστηκε στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη. Η ταινία ήταν υποψήφια για όσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας. Εξαιρετική η ερμηνεία της Ειρήνης Παππά ως Ηλέκτρας, αλλά την παράσταση κλέβουν ο Μάνος Κατράκης ως γεροβοσκός (εμφανίζεται στο 0.54΄.10΄) και η Αλέκα Κατσέλη ως Κλυταιμνήστρα (εμφανίζεται στο 1.29΄.32΄΄). 

Ένα καινούριο βιβλίο προστέθηκε στο οπλοστάσιό μου, το βιβλίο του Α. Lesky «Η Τραγική Ποίηση των Αρχαίων Ελλήνων». Το βιβλίο αυτό, μαζί με τα βιβλία της Ρομιγί και του Κίτο -που έχουν ήδη αναφερθεί σε προηγούμενες αναρτήσεις και τα οποία μου τα χάρισε, μαζί με την αγάπη της, μια καλή μου φίλη που την ευχαριστώ μέσα από την καρδιά μου- στάθηκαν πολύτιμοι σύμβουλοι στην προσπάθειά μου να απεγκλωβιστώ από το πυκνό δάσος του Ευριπίδη.
Μακάρι να κατάφερα να μεταδώσω στους αναγνώστες του blog έστω και ένα μικρό μέρος του θαυμασμού και του δέους που ένιωσα διαβάζοντας και μελετώντας για πρώτη φορά στη ζωή μου το έργο αυτού του μεγάλου πνεύματος που λέγεται Ευριπίδης.

Η μετάφραση που χρησιμοποιήθηκε ήταν του Νίκου Σφυρόερα (πάλι με κάποιες δικές μου μικρές αλλαγές) ενώ για τη φράση κλειδί της Ηλέκτρας: «Τόσα δάκρυα, αδελφέ μου! Και η υπαίτια είμαι εγώ! Με είχε πιάσει μανία πυρωμένη…» προτιμήθηκε η απόδοση της μεταφράστριας του βιβλίου της Ζ. ντε Ρομιγί, Μ. Καρδαμίτσα Ψυχογιού.  

5 Σχόλια to “Ηλέκτρα (ΙΙΙ)”

  1. GBatz Says:

    Η Περσική αυτοκρατορία έχει εισβάλει στην Αθηνα και προσπαθεί να υποτάξει και να υποταχθεί. Αυτή η συγκυρία νομίζω επαναδιαμορφώνει συνεχώς την παράδοση με επαναξιολογήσεις από Αισχύλο, Σοφοκλή κι΄Ευριπίδη.
    Εάν στην Ιλιάδα κερδίζουν οι Ελληνες ωστόσο η Κλυδαιμνήστρα βγαίνει σχετικά κερδισμένη π.Χ. στη μυθοπλασία με τον Αγα μέμνωνα.

    • Θωμάς Says:

      Υπάρχει όμως και ο πελοποννησιακός πόλεμος, η φρίκη του οποίου συντάραξε την Ελλάδα του δεύτερου μισού του 5ου αιώνα και επηρέασε κυρίως τον Ευριπίδη.

  2. GBatz Says:

    Eάν στον Πελοπονησιακό πόλεμο συγκρούονται η Αθηναϊκή συμμαχία με την Σπαρτιατική Σατραπεία και αργότερα με την Μακεδονική ….
    τότε, η διασπορά τού νεοΠλατωνισμού αρχίζει σαν η Αρχαία Αγορά να συμπίπτει με το ναό τού Σολομώντα ως τίμημα τής ήττας σε δυό φιλοΠερσικές δυνάμεις

  3. Όλγα Says:

    Καλησπέρα Θωμά!
    Νομίζω πως οι ήρωες σε αυτήν την τραγωδία του Ευριπίδη, είναι πιο κοντά στα ανθρώπινα μέτρα. Ο Ορέστης ξέρει πως αυτό που θα κάνει δεν είναι σωστό και η Ηλέκτρα νιώθει τύψεις για τη δολοφονία της «αγαπημένης και μισημένης».
    Νομίζω πως αυτή η τραγωδία μου άρεσε περισσότερο από τις άλλες δύο!

    • Θωμάς Says:

      Όλγα θα συμφωνήσω μαζί σου αλλά ο Ευριπίδης γνώριζε το έργο των δύο προηγούμενων συγγραφέων κάτι που του έδινε συγκριτικό πλεονέκτημα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: