ένας διαφορετικός «Οιδίπους»

«Οιδίποδα Τύραννο» δεν έγραψε μόνο ο Σοφοκλής, έγραψαν επίσης ο Αισχύλος, ο Ευριπίδης αλλά και άλλοι τραγικοί όπως ο Εύβουλος, ο Αχαιός, ο Καρκίνος, ο Θεοδέκτης, ο Ξενοκλής, ο Νικόμαχος, ο Φιλοκλής και ο Μέλητος. Κανένα απ’ αυτά τα έργα δεν έχει διασωθεί. Μόνο από τον «Οιδίποδα» του Ευριπίδη σώζονται 40 στίχοι, σκόρπιοι από διάφορα μέρη του έργου. Δύο απ’ αυτούς τους στίχους θα μας απασχολήσουν σήμερα. Δύο αλλά… «λέοντες»:

«Εμείς, αφού στηρίξαμε στο έδαφος τον γιο του Πολύβου, του βγάλαμε τα μάτια και καταστρέψαμε τις κόρες των ματιών του».

ημείς δε Πολύβου παίδ’ ερείσαντες πέδω
εξομματούμεν και διόλλυμεν κόρας.

Γιος του Πολύβου είναι βέβαια ο Οιδίπους και όπως καταλάβατε εδώ έχουμε να κάνουμε με μια σημαντική αλλαγή στον μύθο. Ο Οιδίπους δεν αυτοτυφλώνεται αλλά κάποιοι τον τυφλώνουν. Αυτοί οι κάποιοι είναι υπηρέτες του Κρέοντα γιατί στην εκδοχή του Ευριπίδη ο Κρέων είναι που διατάσσει την τύφλωση του Οιδίποδα. Δεν είναι μόνο οι δύο στίχοι που οδηγούν σ’ αυτό το συμπέρασμα, είναι και η αποκάλυψη μιας ετρουσκικής υδρίας, η οποία απεικονίζει τρεις στρατιώτες να τυφλώνουν έναν άντρα που πρέπει να είναι ο Οιδίπους.  Αριστερά τους βρίσκεται ένας άλλος άντρας, ηλικιωμένος -προφανώς ο Κρέων- που φαίνεται να δίνει εντολές στους στρατιώτες ενώ δεξιά δυο μικρά αγόρια θρηνούν, ο Ετεοκλής κι ο Πολυνείκης. Υπάρχει ακόμα μια γυναίκα που ορμά πάνω στους στρατιώτες αλλά την συγκρατεί ο ηλικιωμένος άντρας. Η γυναίκα αυτή είναι η Ιοκάστη που προσπαθεί να σώσει τον Οιδίποδα.

Στρατιώτες ή υπηρέτες, δεν έχει σημασία, γεγονός είναι πως η υδρία απεικονίζει την πιο σημαντική σκηνή από τον Οιδίποδα του Ευριπίδη, τη σκηνή της τύφλωσης, μια σκηνή που δε διαδραματίζεται μπροστά στα μάτια των θεατών. Ο Ευριπίδης -ακολουθώντας τη συνήθεια όλων των τραγικών- προτιμά να παρουσιάσει τη σκηνή μέσα από την ανατριχιαστική περιγραφή του υπηρέτη που συμμετείχε στην τύφλωση, μια περιγραφή που προκαλεί τον ίδιο αποτροπιασμό, ίσως και μεγαλύτερο. Βρισκόμαστε στην κορύφωση της τραγωδίας, κάπου στα μισά του έργου. Άλλη μια ουσιώδης διαφορά. Ενώ στον Σοφοκλή ο Οιδίπους αυτοτυφλώνεται στο τέλος, ο Ευριπίδης παρουσιάζει την τύφλωση κάπου στη μέση. Μόλις γίνεται γνωστό πως ο Οιδίπους είναι ο δολοφόνος του Λάιου, ο Κρέων αναλαμβάνει την εξουσία και δίνει εντολή να τυφλώσουν τον Οιδίποδα. Εννοείται πως μόνο η μισή αλήθεια έχει αποκαλυφθεί, κανείς δε γνωρίζει πως ο Οιδίπους είναι πατροκτόνος και σύζυγος της μητέρας του. Αυτό φαίνεται και στην εικόνα της υδρίας, όπου η Ιοκάστη προσπαθεί να σώσει τον Οιδίποδα, κάτι που δείχνει πως δε γνωρίζει ότι ο Οιδίπους είναι γιος της. Πράγματι συγκλονιστική η εκδοχή του Ευριπίδη. Στο υπόλοιπο μισό του έργου ο Οιδίπους θα περιφέρεται με βγαλμένα τα μάτια και με βγαλμένα τα μάτια θα μάθει την φρικτή αλήθεια.

Είπαμε σήμερα να είμαστε σύντομοι, να ασχοληθούμε με δύο μόνο στίχους, αλλά στο δάσος του Ευριπίδη πέσαμε σε λέοντες. Οφείλουμε λοιπόν να ξεκαθαρίσουμε δυο τρία ακόμη θέματα:
I) Γιατί η Ιοκάστη συνεχίζει να υποστηρίζει τον Οιδίποδα ενώ έχει αποκαλυφθεί πως είναι ένας δολοφόνος και μάλιστα δολοφόνος του παλιού της συζύγου;
Εδώ ο Ευριπίδης παρουσιάζει την Ιοκάστη ως πρότυπο συζυγικής αφοσίωσης, μια γυναίκα πιστή στον θεσμό του γάμου και αποφασισμένη να συμπαρασταθεί στο σύζυγό της, όποια πράξη κι αν έχει διαπράξει.
(Ιοκάστη: Για σένα εγώ θα δεχθώ να συμπάσχω μαζί σου που υποφέρεις και θα συμμερισθώ τις συμφορές σου).
II) Με τι ηθικό έρεισμα πλέον ο Οιδίπους κάνει τους θεατές να συμπάσχουν μαζί του συμμετέχοντας στην προσωπική του τραγωδία;
Να θυμίσουμε μια σημαντική λεπτομέρεια, γνωστή στους αρχαίους θεατές τόσο από τον μύθο όσο και από την τραγωδία του Σοφοκλή. Ο Οιδίπους σκότωσε τον Λάιο βρισκόμενος σε άμυνα. Προκλήθηκε και αναγκάστηκε να αμυνθεί. Η ηθική των αρχαίων δικαιολογούσε ένα τέτοιο έγκλημα και ο ένοχος συχνά δεν καταδικαζόταν. Πέρα για πέρα άδικη λοιπόν η απόφαση του Κρέοντα και ακόμα πιο δικαιολογημένη η συμπαράσταση της Ιοκάστης.  
III) Με ποιο τρόπο ο Ευριπίδης θα οδηγήσει την πλοκή του έργου στο σημείο να μαθευτεί η τρομερή αλήθεια;
Αυτό δυστυχώς δε θα το μάθουμε ποτέ. Το επίμαχο σημείο δε σώζεται. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι πως, κάποια στιγμή, φτάνει στο παλάτι της Θήβας, η σύζυγος του Πολύβου, η Περίβοια (Μερόπη την ονομάζει ο Σοφοκλής), με σκοπό να καλέσει τον Οιδίποδα πίσω στην Κόρινθο και εκεί εξηγεί την αλήθεια στον Οιδίποδα, του λέει δηλαδή πως δεν είναι πραγματικό της παιδί.

Πληροφορίες για τη σημερινή ανάρτηση αντλήθηκαν από το βιβλίο:
«Σοφοκλής – Οιδίπους Τύραννος»
Μετάφραση, σχόλια, ερμηνεία: Ι. Μπάρμπας

Εκδόσεις Ζήτρος

3 Σχόλια to “ένας διαφορετικός «Οιδίπους»”

  1. Όλγα Says:

    Καλησπέρα Θωμά!
    Πόσο ανατρεπτική πρέπει να ήταν αυτή η τραγωδία!
    Όσο για την Ιοκάστη, ας μην ξεχνάμε πως ο Λάιος δε δίστασε να σκοτώσει το παιδί τους για να μην πραγματοποιηθεί ο χρησμός, ενώ με τον Οιδίποδα έκανε 4 παιδιά.
    Στην τελευταία παράγραφο, όπου γίνεται αναφορά στην Περίβοια, υποθέτω πως ήθελες να γράψεις «η σύζυγος του Πολύβου».

  2. Θωμάς Says:

    Φυσικά, πώς δεν το είχα σκεφτεί. Ο μύθος αφήνει να εννοηθεί πως ήταν κοινή απόφαση του Λάιου και της Ιοκάστης να παρατήσουν το παιδί στο βουνό, αλλά ένας θεός ξέρει αν η Ιοκάστη πράγματι συμφωνούσε ή αν αναγκάστηκε να υπακούσει στον Λάιο.
    Ευχαριστώ και για την επισήμανση της απροσεξίας. Ήδη την διόρθωσα.

  3. Τελευταίος Says:

    Θα μιλήσω πάλι για τον Ευριπίδη και για το γεγονός ότι είναι κατά πολύ κατώτερος από τους άλλους τραγικούς. Το γεγονός ότι ο Οιδίποδας αυτοτυφλώνεται είναι το κυριότερο σημείο στην τραγωδία κάτι που ο Ευριπίδης το ακυρώνει βάζοντας άλλους να τον τυφλώσουν καταστρέφοντας με αυτόν τον τρόπο την ίδια την ιστορία. Αίρει το σκοπό της τραγωδίας κι απομακρύνει από το τοπίο της Ερινύες αντικαθιστώντας τες με την τιμωρία, δυο πράγματα που απέχουν τόσο πολύ όσο οι δυο άκρες στη διάμετρο ενός κύκλου!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: